चलचित्रमा गीत-संगीतको महत्त्व

सडक नाटक

“परदेशको बाटो”

सुरक्षित आप्रवासन, सामाजिक सुरक्षा तथा पुनःएकीकरणसम्बन्धी जनचेतनामूलक सडक नाटक

पात्रहरू

• Bal Krishna Khanal — Bikash सूत्रधार / सामाजिक अभियन्ता
•  Chyangwa —  Laxman Nepal — कमेडी पात्र
• Kalpana Poudel — सासु
• Ankita Shrestha — बुहारी
• Sofiya — फुलमाया
• Ajaya Shrestha — राजु
• Jiban Chaudhary — म्यानपावर व्यवसायी
• Shankar Pandey — भकते गाउँले
• अन्य गाउँलेहरू

• दृश्य १

  गाउँको चौतारो

  (गाउँको वातावरण। महिलाहरू पानी बोकेर हिँडिरहेका। कोही घाँस काटिरहेका। बुहारी टाढा हेर्दै बसेकी।)

• सासु:

  ए बुहारी!
  मैले गाउँभरि तँलाई खोज्दै हिँडेँ, तँ त यहाँ पो रहेछेस!
  मकैबारीमा बाँदर पसिसक्यो होला, अनि तँलाई यहाँ नाटक हेर्नु छ!

  बुहारी:

  आमा, एकछिन मात्रै।
  आज गाउँमा चेतनामूलक सडक नाटक आएको रहेछ।
  सबैले हेर्नुपर्ने कुरा हुन्छ रे।

• सासु:

  मलाई नाटक-साटक हेर्ने फुर्सद छैन।
  घरमा कामको थुप्रो छ।
  तँलाई यता बसेर ताली बजाउन फुर्सद छ!

  बुहारी:

  आमा, सधैं काम मात्रै गरेर पनि त भएन नि।
  कहिलेकाहीँ सिक्ने कुरा पनि सुन्नुपर्छ।

  सासु:

  के सिक्ने?
  यहाँ बसेर पेट भरिन्छ?

  बुहारी:

  पेट भर्ने बाटो पनि त यहीँबाट सिकिन्छ कि!

  (मान्छेहरू हाँस्छन्।)

  सासु:

  अझै मुखमुखै लाग्छेस?

  (सासु झम्टिन खोज्छे।)

  बिकाश:

  पर्खनुस् पर्खनुस्!
  सासु-बुहारीको झगडा त हाम्रो गाउँघरको पुरानो रोग हो।
  तर आज हामी यहाँ झगडा बढाउन होइन, समाधान खोज्न आएका हौँ।

  दाजुभाइ दिदीबहिनीहरू,
  आजको नाटक तपाईंहरूकै कथा हो।
  हाम्रो गाउँको कथा।
  हाम्रो दुःखको कथा।
  र समाधानको खोजी पनि यहीँ छ।

  ---

  दृश्य २

  राजुको विदेश जाने तयारी

  (राजु झोला बोकेर आउँछ।)

  भकते:

  ओहो!
  राजु भाइ त निकै टलक्क परेर हिँडेको छ!

  लक्ष्मण:

  हेर हेर, यो त विदेश जाने फेसनमा रहेछ!

  राजु:

  हो त!
  अब गाउँमा बसेर के गर्नु?
  न काम छ, न कमाइ।
  विदेश जान पाए जीवन बन्ने थियो।

  भकते:

  सबैले त्यही भन्छन् भाइ।
  तर विदेशमा पैसा टिप्ने रुख हुँदैन।

  राजु:

  गाउँमा बस्दा के गर्ने त?
  कहिले बाँदरले बाली खाने,
  कहिले व्यापारीले भाउ नदिने।
  यता खेतमा पसिना बगायो, उता बजारमा अपमान सहनुपर्छ।

  गाउँले:

  त्यो त सही कुरा हो।

  राजु:

  हामीले आलु लगायौँ,
  बजारमा बेच्न जाँदा लागत पनि उठेन।
  टमाटर लगायौँ, सडकमा फाल्नुपर्‍यो।
  दूध बेच्न जाँदा उधारो मात्रै।
  अनि गाउँमा बस्न मन लाग्छ?

  लक्ष्मण:

  म त कुखुरा पाल्ने भनेर ऋण लिएको।
  दुई दिनमै स्यालले लग्यो!
  अहिले स्याल धनी, म गरिब!

  (सबै हाँस्छन्।)

  ---

  दृश्य ३

  फुलमायाको पीडा

  (फुलमाया बिस्तारै आउँछे। अनुहार उदास।)

  फुलमाया:

  राजु, विदेश जानु अघि हजारपटक सोच।
  म पनि सपना बोकेर गएकी थिएँ।

  राजु:

  तर तपाईं त धेरै पैसा कमाएर फर्किनुभएको होला नि?

  फुलमाया:

  पैसा?
  मेरो शरीर र आँसु मात्रै फर्कियो।

  (मञ्च शान्त हुन्छ।)

  मलाई राम्रो काम भनेर लगियो।
  तर त्यहाँ पुगेपछि काम अर्कै।
  बोल्न पाइँदैन।
  रोए पनि सुन्ने कोही हुँदैन।
  दिनरात काम।
  बिरामी हुँदा पनि काम।

  बुहारी:

  त्यति दुःख?

  फुलमाया:

  दुःख मात्रै भए सहिन्थ्यो।
  त्यहाँ त मान्छेलाई मान्छे जस्तो पनि व्यवहार हुँदैन रहेछ।

  राजु:

  अनि फर्किनुभयो कसरी?

  फुलमाया:

  बिरामी परेपछि।
  काम गर्न नसकेपछि।
  त्यो देशले पनि फालिदियो।
  यहाँ आउँदा गाउँलेले “विदेशबाट आएकी” भनेर हेरे,
  तर मेरो पीडा कसैले बुझेन।

  ---

  दृश्य ४

  म्यानपावर कार्यालय

  (जिवन चौधरी कुर्सीमा। ठूलो कुरा गर्दै।)

  जिवन:

  आऊ भाइ!
  कतार, दुबई, मलेसिया—जहाँ चाह्यो त्यहीँ पठाइदिन्छु।
  दुई महिनामै लाखौँ कमाइ!

  राजु:

  साँचै?

  जिवन:

  हो!
  अहिले पैसा देऊ।
  भोलि उडाइदिन्छु।

  बिकाश:

  कस्तो कम्पनी हो?

  जिवन:

  ठूलो कम्पनी!

  बिकाश:

  तलब कति?

  जिवन:

  राम्रै!

  बिकाश:

  सम्झौता पत्र?

  जिवन:

  पछि हुन्छ।

  बिकाश:

  बीमा?

  जिवन:

  हुँदै गर्छ।

  बिकाश:

  श्रम स्वीकृति?

  जिवन:

  त्यो पनि मिल्छ।

  बिकाश:

  हेर्नुभयो?
  यस्तै अस्पष्ट कुरा गरेर धेरै युवालाई ठगिन्छ।
  विदेश जानुअघि सबै कागज बुझ्नुपर्छ।
  कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ।

  ---

  दृश्य ५

  गाउँको वास्तविक समस्या

  राजु:

  ठीक छ, विदेशमा दुःख छ।
  तर गाउँमा बसेर के गर्ने?
  हामीलाई कसैले बाटो देखाइदिएको छ?

  गाउँले:

  त्यो त सही कुरा हो।

  राजु:

  भिरपाखामा खेती गर्‍यो—बाँदरले खायो।
  बजारमा बेच्न गयो—भाउ पाइएन।
  अनि युवाले विदेश नजाऊन् भनेर मात्रै हुन्छ?

  (सबै चुप लाग्छन्।)

  बिकाश:

  प्रश्न ठीक हो।
  अब उत्तर पनि सुन्नुपर्छ।

  हामीले खेती पुरानै तरिकाले मात्रै सोच्यौँ।
  अब समय बदलिएको छ।

  भकते:

  कसरी?

  बिकाश:

  जहाँ बाँदर धेरै लाग्छ,
  त्यहाँ बाँदरले नखाने खेती गर्नुपर्छ।

  गाउँले:

  जस्तो?

  बिकाश:

  अदुवा।
  बेसार।
  लसुन।
  प्याज।
  अलैँची।
  कागती।
  जडीबुटी।
  लेमनग्रास।
  चिराइतो।
  कुरिलो।

  बुहारी:

  त्यो त राम्रो भाउमा पनि बिक्छ नि!

  बिकाश:

  हो।
  अनि भिरपाखामा फलफूल लगाउन सकिन्छ।
  कागती, सुन्तला, एभोकाडो, आँप, लिची।

  आँखाले देखिने ठाउँसम्म तरकारी, फलफूल र पशुपालन।
  आँखाले नदेखिने भिरपाखामा जडीबुटी खेती।

  लक्ष्मण:

  अनि बाँदर आयो भने?

  बिकाश:

  बाँदरले बेसार खाँदैन।

  लक्ष्मण:

  त्यसो भए म पनि बेसार जस्तै पहेँलो लुगा लगाएर खेत जान्छु!

  (सबै हाँस्छन्।)

  ---

  दृश्य ६

  आधुनिक खेतीको कुरा

  बिकाश:

  आजको खेती पुरानो जस्तो छैन।
  मोबाइलबाट बजार हेर्न सकिन्छ।
  सिधै ग्राहकसम्म बेच्न सकिन्छ।

  गाउँले:

  हामीले त कहिल्यै सोचेका थिएनौँ।

  बिकाश:

  विदेशबाट फर्किएका युवासँग सीप हुन्छ।
  त्यो सीप गाउँमै प्रयोग गर्नुपर्छ।

  फुलमाया:

  हो।
  विदेशमा सिकेको अनुशासन, मेहनत र सीप गाउँमा लगाउन सके धेरै गर्न सकिन्छ।

  राजु:

  तर लगानी?

  बिकाश:

  सरकारका कार्यक्रम छन्।
  सहकारी छन्।
  समूह खेती गर्न सकिन्छ।
  एक्लै होइन, मिलेर काम गर्नुपर्छ।

  भकते:

  हामीले पनि गाउँमा बाख्रा पालन सुरु गर्न सक्छौँ।

  बुहारी:

  महिलाले अचार, गुन्द्रुक, मसला बनाउने उद्योग गर्न सक्छौँ।

  सासु:

  ए, त्यो त म पनि सक्छु नि!

  लक्ष्मण:

  हजुरआमाको अचार विदेश पुगे भने त डलर आउँछ!

  (सबै हाँस्छन्।)

  ---

  दृश्य ७

  अन्तिम निर्णय

  राजु:

  आजसम्म मलाई विदेश मात्रै बाटो जस्तो लाग्थ्यो।
  तर अब गाउँमै पनि सम्भावना रहेछ भन्ने लाग्यो।

  फुलमाया:

  विदेश जानै परे पनि सुरक्षित तरिकाले जाऊ।
  नत्र सपना भन्दा ठूलो पीडा हुन्छ।

  बिकाश:

  विदेश जानु नराम्रो होइन।
  तर आफ्नो देशमा सम्भावना खोज्न छोड्नु पनि हुँदैन।

  हामीले गाउँ छोड्ने होइन,
  गाउँ बदल्ने हो।

  गाउँलेहरू:

  हो! गाउँ बदल्ने हो!

  सासु:

  अब म पनि बुहारीलाई कराउने होइन, साथ दिने।

  बुहारी:

  अनि म पनि गाउँमै केही काम सुरु गर्छु।

  लक्ष्मण:

  म चाहिँ बेसार खेती गर्छु!
  बाँदरले खाँदैन, मान्छेले किन्छ!

  (सबै हाँस्छन्।)

  बिकाश:

  युवाहरू विदेशिन बाध्य नहुने दिन आउनुपर्छ।
  त्यसका लागि गाउँ, परिवार, समाज र राज्य सबै मिल्नुपर्छ।

  सबै:

  सुरक्षित वैदेशिक रोजगारी अपनाऔँ!
  स्वदेशमै सम्भावना खोजौँ!
  सीप, श्रम र उत्पादनलाई सम्मान गरौँ!