चलचित्रमा गीत-संगीतको महत्त्व

“आमाको माया...

न धनले किन्न सकिन्छ,

न समयसँगै पुरानो हुन्छ।

आफ्नो सन्तानको सुख,

स्वास्थ्य,

दीर्घायु र उज्ज्वल भविष्यका लागि

आमाले गर्ने त्यागको एउटा सुन्दर परम्परा हो—

जितिया।

जितिया ः जितमहान गोसाईंको कथा, तीन दिनको व्रत र चितवनका थारू समुदायको परम्परा

नमस्कार महु बाल कृष्ण खनाल आज को भिडीयोमा हामि कुरा गर्दैछौ जितीया पर्व बारेमा कृपया भिडीयो लाइ अन्तिम सम्म हेर्नुहोला साथै च्यानलमा नया हुनुहुन्छ भने सब्सर्काइव गर्न पनि नभुल्नु होला 

सुरु गरौ आज को बिष जिउत बाहन 

संस्कृतमा यसलाई

जीवित्पुत्रिका भनिन्छ।

जीवित अर्थात् जीवन,

र पुत्र अर्थात् सन्तान।

त्यसैले यसको अर्थ

जिवीत पुत्र हुन जान्छ

आफ्नो सन्तान—

छोरा होस् वा छोरी,

जिम्मेवार, असल र सुखी भएर बाँचोस् भन्ने

आमाको कामनासँग यो पर्व जोडिएको छ।

नेपालका तराई–मधेसदेखि

थारू समुदायसम्म

आ–आफ्नै सांस्कृतिक विशेषतासहित मनाइने

यो पर्वको मूल भाव भने एउटै छ—

सन्तानको कल्याण र आमाको माया।

“जितिया एक दिन मात्र मनाइने पर्व होइन।

यो आश्विन कृष्ण पक्षको सप्तमीदेखि नवमीसम्म

तीन दिनसम्म चल्ने पर्व हो।

तीन दिन,

तीन फरक विधि,

तर एउटै भावना—

आफना सन्तानको सुख र दीर्घ जीवनको कामना।

अब सुनौँ जितमहान गोसाईंको कथा

“जितियाको यो परम्परासँग

जोडिएको एउटा अत्यन्तै रोचक कथा छ।

यो कथा हो—

जितमहान गोसाईंको।

धेरै पुरानो समयमा

नर्मदा नदीको किनारमा

कञ्चनावती नामको एउटा गाउँ थियो।

त्यहाँ राजा मलयकेतु ले शासन गर्थे।

नदीको पश्चिम किनारतिर

एउटा मरुभूमिजस्तो ठाउँ थियो—

त्यो ठाउलाइ वालुहाटा। भनिन्थ्यो

त्यही ठाउँमा

एउटा ठूलो पाकड को रुख थियो।

त्यो रुखमा यउटा पोथि चिल बस्ने गर्थि

र त्यही रुखको फेदमा बस्थी—

अर्की पोथी स्याल।”

“चिल र स्याल

एकअर्काका साथी थिए।

एक दिन गाउँका महिलाहरूले

जितमहान गोसाईंको व्रत बस्ने तयारी गरिरहेका थिए,

त्यसैगरी

यी दुई चिल र स्यालले पनि व्रत बस्ने निर्णय गरे।

तर त्यही दिन

संयोगले

एउटा धनी व्यापारीको मृत छोराको शव

उनीहरू बसेको रुखमुनि गाडियो।

अब सुरु भयो

यि दुई साथीको व्रतको परीक्षा।”

“चिलले

अरू महिलाहरूले जस्तै

आफ्नो व्रत कायम राखी।

तर स्याललाई

भोक रोक्न गाह्रो भयो।

मृत शरीरको मासु खाने तीव्र इच्छा

लाइ उसले नियन्त्रण गर्न सकिन।

अन्ततः

उसले व्रत तोडिन्।

चिलले भने

आफ्नो व्रत पूरा गरिन्।

दुवैको कर्म फरक भयो।

तर कथा त्यहीँ सकिएन।”

“कथाअनुसार

अर्को जन्ममा

यी दुवै एउटै घरमा

ब्राह्मण परिवारका दुई दिदीबहिनीका रूपमा जन्मिए।

पहिलेकी चिलअब बनिन शिलावती। र पहिलेकी स्याल

अब बनिन कपूरवती। शिलावतीको विवाह बुद्धिसेन सँग भयो।

कपूरवतीको विवाह त्यही राजा मलयकेतुसँग भयो।”

“समय बित्दै गयो। शिलावतीका एक–दुई होइन,

सात जना सुन्दर छोरा भए। उनको घरमा खुसी छायो।

उता कपूरवतीको सन्तान भने जीवित रहन सकेन।

कपूरवती दुःखी भइन्। र आफ्नी दिदी शिलावतीको

खुसी देखेर उनको मनमा ईष्र्या जन्मियो।” “कपूरवतीले

आफ्नी दिदीका सातै छोरालाई मार्ने षड्यन्त्र गरिन्।

उनले राजासँग

दिदीका सात छोराको टाउको काटेर

रातो कपडामा बेरेर शिलावतीकहाँ पठाउन लगाइन्। तर...

जितमहान गोसाईंले शिलावतीको रक्षा गरे।” “जितमहान गोसाईंको कृपाले

शिलावतीका सातै छोराहरू बचे। उनीहरूलाई अमृत प्रदान गरेर

जीवन दिइयो। र रातो कपडामा बाँधिएको जुन भाँडो शिलावतीको घरमा पुग्यो... त्यसमा मानिसका टाउका थिएनन्। त्यहाँ त फलफूलको उपहार थियो।” कपूरवती शिलावतीको घरमा। सातै वा छोरा खेलिरहेका।

देखेर कपूरवती स्तब्ध। भइन “आफ्नो षड्यन्त्र असफल भएको देखेर

कपूरवती स्तब्ध भइन्। उनले सबै कुरा शिलावतीलाई सुनाइन्।

त्यसै क्षण शिलावतीलाई आफ्नो अघिल्लो जन्मको सम्झना भयो।

उनी चिल थिइन्। कपूरवती स्याल थिइन्। अघिल्लो जन्ममा

जितमहान गोसाईंको व्रत चिलले पूरा गरेकी थिई।

स्यालले व्रत तोडेकी थिई। र त्यसैको फल अर्को जन्ममा

उनीहरूको जीवनमा देखिएको थियो।”

“त्यसैले लोकविश्वासमा यस कथापछि

आमाहरूले आफ्ना सन्तानको रक्षाका लागि

श्रद्धापूर्वक जितमहान गोसाईंको व्रत बस्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।

यसरी जितिया केवल धन, सम्पत्ति वा समृद्धिको कामना गर्ने पर्व रहेन।

यो त आमाको माया र मातृत्वको पर्व बन्न पुग्यो । आफ्नो सन्तान सुरक्षित रहोस्। असल बनोस्। सुखी रहोस्। दीर्घायु होस्। यही मनोकामना लियर जितीयाको र्बत बस्ने परम्परा बन्न पुग्यो

जितीयाको पहिलो दिन हो सप्तमी। यस दिन व्रतालु महिलाहरू

बिहानै उठेर नजिकको नदी, पोखरी वा जलाशयमा स्नान गर्छन्।

स्नानपछि भगवानलाई तोरीको तेल र खर अर्पण गर्ने परम्परा छ।

यस दिन स्नानपछि शुद्ध खाना खाने चलन हुन्छ। यसै दिनदेखि

भोलिको मुख्य व्रतका लागि मन र शरीर तयार गरिन्छ।”

प्रश्न उठछ खर नै  किन  “जितियामा

खर को पनि विशेष महत्व छ।

तराईमा नदी किनारमा प्रशस्त पाइने यो घाँस

धार्मिक र सामाजिक काममा प्रयोग हुँदै आएको छ।

पहिले गाउँघरका छाना छाउनसमेत खर प्रयोग गरिन्थ्यो।

त्यसैले जितियामा खर केवल पूजा सामग्री होइन,

तराईको गाउँजीवनसँग जोडिएको

प्राकृतिक सम्पदाको एउटा हिस्सा पनि हो।”

सप्तमीको सांस्कृतिक पक्ष “सप्तमीसँगै

गाउँमा जितियाको रौनक सुरु हुन्छ।

महिलाहरू भेला हुन्छन्।

परम्परागत पहिरन लगाउँछन्।

गीत गाउँछन्। र झ्याम्टा नाच्छन्।

त्यसैले जितिया

व्रत मात्र होइन— गीत, नृत्य, भाषा, पोशाक

र सामुदायिक भेटघाटको पर्व पनि हो।”

“दोस्रो दिन हो— अष्टमी। यही दिन

जितियाको मुख्य व्रत बसिन्छ। यसलाई

कतिपय ठाउँमा खर दिन पनि भनिन्छ।

यस दिन व्रतालु आमाहरू

कठोर उपवास बस्छन्।

कतिपय परम्परामा

पानीसमेत नखाई व्रत बस्ने चलन छ।

विशेष तिथि मिल्दा कतिपय अवस्थामा

व्रतको अवधि अझ लामो हुनसक्ने

परम्परागत मान्यता पनि पाइन्छ।”

“अष्टमीको मुख्य भावना हो—

जितमहान गोसाईंको श्रद्धापूर्वक स्मरण।

आमाहरू आफ्ना सन्तानको रक्षा, स्वास्थ्य, दीर्घायु

र उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दै जितमहानको कथा। सुन्छन

र चिल र स्यालको कथा पनि

पुस्तौँदेखि सुनाउँदै आइएको छ।

कथाको सन्देश स्पष्ट छ— व्रत केवल शरीरले होइन,

श्रद्धा र विश्वासले पनि पूरा हुन्छ।

“अब आउँछ

चितवनको आफ्नै जितिया।

चितवन र नवलपरासीका थारू समुदायमा

जितियालाई विशेष महत्वका साथ मनाइन्छ।

यहाँ जितिया धार्मिक पर्वसँगै

थारू समुदायको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको छ।”

“थारू समुदायमा जितियाका अवसरमा भगवान विष्णु,

भगवान शिव र सूर्यदेवको पूजा गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ।

यससँगै प्रकृतिको पूजा जितियाको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

नदी, रुख, माटो, धान, वनस्पति— प्रकृतिसँग थारू जीवनको

गहिरो सम्बन्धलाई जितियाले पनि देखाउँछ।”

“जितियामा थारू महिलाहरूले गर्ने

परम्परागत नृत्य हो— झ्याम्टा। खुला आकाशमुनि गीत र 

संगीतसँगै झ्याम्टा नाचिन्छ। यो केवल मनोरञ्जन होइन।

यसमा समुदायको इतिहास, दुःख, खुसीर सामाजिक जीवनका 

कथाहरू समेत जोडिएका हुन्छन्।”

“थारू समुदायमा जतियाको अवसरमा

ब्रहमथानमा गाइने विशेष गीत पनि छ जलहरी।

यो पानीका देवतासँग सम्बन्धित परम्परागत गीत हो।

यसले जल र प्रकृतिसँग थारू समुदायको सम्बन्धलाई

झल्काउँछ।”

“त्यस्तै पीपलको हाँगा काटेर

गाइने अर्को परम्परागत गीत हो—

डारकाटोनी।

पीपलका हाँगा र धानका बिरुवा

गाउँको बीचमा ल्याएर राख्ने

परम्परा पनि थारू समुदायमा पाइन्छ।”

“पीपलका हाँगा र धानका बिरुवालाई

गाउँको बीचमा राखेर तयार गरिने

त्यो विशेष स्थानलाई ठाँट भनिन्छ।

यही ठाउँ जितियाको सामूहिक सांस्कृतिक गतिविधिको

महत्वपूर्ण केन्द्र बन्छ। यसमा रुख, धान, माटो, पानी र 

मानिस— सबै एउटै ठाउँमा जोडिन्छन्।”

तेस्रो दिनः नवमी पारन

“अब आउँछ तेस्रो दिन— नवमी।

यस दिन व्रतको पारन गरिन्छ।

अर्थात्

अष्टमीमा राखिएको कठोर व्रत

विधिवत् समाप्त गरेर

आमाहरूले भोजन गर्छन्।

यसरी

सप्तमीको तयारी,

अष्टमीको मुख्य व्रत

र नवमीको पारन—

तीन दिनमा

जितिया पर्व पूरा हुन्छ।”

“जितियाको अर्को सुन्दर पक्ष हो—

यससँग जोडिएको परम्परागत खाना।

तराई–मधेसका विभिन्न समुदायमा

आफ्नै स्वादअनुसार परिकार बनाइन्छ।

प्रचलित परिकारमा

झोर भात

अर्थात् झोलसहितको तरकारी र भात,

नोनीको साग

र मडुवा अर्थात् कोदोको रोटी

जस्ता परिकार पनि लोकप्रिय छन्।

समयसँगै खानाको स्वाद बदलिन सक्छ।

भान्सामा नयाँ परिकार आउन सक्छन्।

तर. आमाको सन्तानप्रतिको मायाशताब्दीयौँदेखि

उस्तै पवित्र छ।”

“चितवनको जितिया

आजको एउटा पर्व मात्र होइन।

यो हाम्रा हजुरआमाको कथा हो।

हाम्रा आमाको व्रत हो।

हाम्रो गाउँको गीत हो।

झम्टाको आवाज हो।

जलहरीको धुन हो।

डारकाटोनीको परम्परा हो।

ठाँटमा राखिएको धान र पीपल हो।

र सबैभन्दा ठूलो कुरा—

यो हाम्रो

सांस्कृतिक स्मृति हो।

“तर आज एउटा प्रश्न छ—

हामीले

आफ्ना छोराछोरीलाई

जितिया किन मनाउँछौँ भनेर

बताइरहेका छौँ?

जितमहान गोसाईं को हुन?

शिलावती को हुन?

कपूरवती को हुन्?

चिल र स्यालको कथा के हो?

सप्तमीमा के गरिन्छ?

अष्टमीमा किन व्रत बसिन्छ?

नवमीमा किन पारन गरिन्छ?

यदि यी प्रश्नको उत्तर

हामीले आफ्ना सन्तानलाई दिएनौँ भने...

पर्व त रहन सक्छ।

तर

पर्वको अर्थ हराउन सक्छ।”

“जितियाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति

कुनै गहना,

कुनै परिकार,

कुनै गीत

वा कुनै नृत्यमा मात्र छैन।

यसको शक्ति छ—

आमाको मनमा।

‘मेरो सन्तान सुरक्षित रहोस्।’

‘मेरो सन्तान स्वस्थ रहोस्।’

‘मेरो सन्तान असल बनोस्।’

‘मेरो सन्तान सुखी रहोस्।’

यही प्रार्थना

जितियाको मूल भावना हो।”

“जितमहान गोसाईंको कथा

हामीलाई केवल एउटा धार्मिक कथा सुनाउँदैन।

यसले

आस्था,

त्याग,

मातृत्व

र जिम्मेवारीको कथा सुनाउँछ।

जितिया

केवल व्रत होइन।

यो एउटा आमाको प्रार्थना हो।

एउटी आमाको आशा हो।

आफ्नो सन्तानप्रतिको

असीम प्रेम हो।

र पुस्तौँदेखि

हामीले बोकेर ल्याएको

एउटा सांस्कृतिक विरासत हो।

त्यसैले...

सप्तमीमा तयारी गरौँ।

अष्टमीमा जितमहान गोसाईंलाई सम्झौँ।

कथा सुनौँ।

आफ्नो संस्कार सम्झौँ।

नवमीमा पारन गरौँ।

र आफ्नो सन्तानलाई

एउटा कुरा अवश्य सिकाऔँ—

‘तिमी जहाँ गए पनि,

जुनसुकै आधुनिक संसारमा पुगे पनि,

आफ्नो माटो,

आफ्नो भाषा,

आफ्नो संस्कृति

र आफ्ना पुर्खाको कथा

कहिल्यै नबिर्सनू।’”

जितिया पर्व केवल एउटा धार्मिक परम्परा होइन,

यो आमाको माया,

सन्तानको सुखको कामना

र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको

हाम्रो सांस्कृतिक कथा हो।

विशेषगरी चितवनका थारू समुदायमा

यस पर्वसँग जोडिएको

झ्याम्टा,

जलहरी,

डारकाटोनी,

ठाँट,

परम्परागत पहिरन,

गीत र नृत्यले

जितियालाई अझ विशेष बनाएको छ।

तपाईंको गाउँमा

जितिया कसरी मनाइन्छ?

सप्तमीमा के गरिन्छ?

अष्टमीमा कुन विधि गरिन्छ?

नवमीको पारन कसरी गरिन्छ?

र तपाईंले जितमहान गोसाईंको कथा

आफ्ना हजुरआमा वा आमाबाट

कसरी सुन्नुभएको थियो?

आफ्नो गाउँको परम्परा

तल कमेन्टमा लेख्नुहोस्।

किनकि...

हाम्रो संस्कृति,

हाम्रो कथा,

हाम्रो पहिचान—

हामी आफैँले बचाउनुपर्छ।

सबै आमाहरूलाई

जितियाको हार्दिक शुभकामना।

सबै सन्तानको

सुख, स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना।

जय जितमहान गोसाईं।

जय जितिया।