दसैं...
यो शब्द उच्चारण गर्नेबित्तिकै नेपाली मनमा अनेकौं तस्वीरहरू आउँछन्।
घर फर्किएको छोरा...
आँगनमा जम्मा भएको परिवार...
नयाँ कपडा लगाएका बालबालिका...
गाउँको पिङ...
मन्दिरको घण्टी...
दुर्गा भवानीको पूजा...
र विजयादशमीको दिन निधारमा सजिने रातो टीका र शिरमा राखिने पहेँलो जमरा।
तर...
दसैं वास्तवमा के हो?
किन घटस्थापनाको दिन जमरा रोपिन्छ?
किन नौ रातसम्म नवदुर्गाको पूजा गरिन्छ?
किन अष्टमी र नवमीमा कतिपय शक्तिपीठमा पशुबलि दिइन्छ?
फूलपातीको विशेष महत्त्व के हो?
महानवमीमा हतियार र औजारको पूजा किन गरिन्छ?
र विजयादशमीको दिन ठूलाबडाबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद किन लिइन्छ?
दसैं एउटा दिन होइन।
यो त घटस्थापनाबाट सुरु भएर कोजाग्रत पूर्णिमासम्म फैलिएको एउटा लामो धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक यात्रा हो।
नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि दसैंलाई दुर्गा आराधना, पूजा, आशीर्वाद, पारिवारिक पुनर्मिलन र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको नेपालको प्रमुख पर्वका रूपमा वर्णन गरेको छ।
आजको यो यात्रामा हामी बुझ्नेछौं—
दसैंको धार्मिक आधार के हो?
नवदुर्गा को हुन्?
जमरा र टीकाको अर्थ के हो?
बलि प्रथा कहाँबाट आयो?
र हाम्रो दसैंले हामीलाई वास्तवमा के सन्देश दिन्छ?
दसैंको धार्मिक कथाको केन्द्रमा छिन्—
देवी दुर्गा।
पुराणिक कथाअनुसार महिषासुर नाम गरेका असुरले देवता र मानवमाथि अत्याचार गर्न थाले।
उसले प्राप्त गरेको वरदानका कारण देवताहरू समेत उसलाई पराजित गर्न कठिन भयो।
त्यसपछि विभिन्न देवताहरूको शक्ति एकत्रित भयो।
त्यही दिव्य शक्तिको स्वरूपका रूपमा प्रकट भइन्—
आदिशक्ति दुर्गा।
विभिन्न देवताबाट प्राप्त अस्त्र–शस्त्र धारण गरेर देवी दुर्गा महिषासुरसँग युद्ध गर्न अघि बढिन्।
कथाअनुसार युद्ध नौ रातसम्म चल्यो।
र दशौं दिन देवीले महिषासुरलाई पराजित गरिन्।
त्यसैले दशौं दिनलाई भनियो—
विजया दशमी।
अर्थात्—
विजयको दिन।
यही कारण दसैंको धार्मिक सन्देशलाई एउटा वाक्यमा भन्नुपर्दा—
अधर्ममाथि धर्मको विजय।
असत्यमाथि सत्यको विजय।
दुष्ट प्रवृत्तिमाथि सद्प्रवृत्तिको विजय।
रामायण परम्परामा पनि विजयादशमीलाई भगवान रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको दिनसँग जोडिन्छ।
कथा फरक भए पनि सन्देश एउटै छ—
अन्ततः सत्य र धर्मको विजय हुन्छ।
हामी प्रायः दसैं भनेपछि टीकाको दिनलाई सम्झन्छौं।
तर वास्तविक दसैं त्यसभन्दा धेरै लामो छ।
दसैंको यात्रा घटस्थापनाबाट सुरु भएर कोजाग्रत पूर्णिमामा पुगेर समापन हुन्छ।
पहिलो दिन—
घटस्थापना।
सातौं दिन—
फूलपाती।
आठौं दिन—
महाअष्टमी।
नवौं दिन—
महानवमी।
दशौं दिन—
विजयादशमी अर्थात् टीका।
र पन्ध्रौं दिन—
कोजाग्रत पूर्णिमा।
यसबीचका दिनहरूमा घरघरमा पूजा, देवी आराधना, तयारी, आफन्तसँग भेटघाट र विभिन्न स्थानीय परम्परा चलिरहन्छन्।
त्यसैले दसैंलाई केवल—
“टीका लगाउने दिन”
मात्र बुझ्नु दसैंको आधा कथा मात्र बुझ्नु हो।
दसैंको पहिलो दिन हो—
घटस्थापना।
‘घट’ अर्थात् कलश।
‘स्थापना’ अर्थात् स्थापित गर्नु।
यस दिन शुभ साइतमा कलश स्थापना गरिन्छ।
कलशमा पवित्र जल राखिन्छ।
त्यसपछि पूजा गर्ने स्थानमा जमरा रोपिन्छ।
परम्पराअनुसार माटो वा बालुवामा जौ, मकै लगायतका बीउ छरिन्छन्।
त्यसलाई प्रत्यक्ष घामबाट जोगाएर राखिन्छ।
दिन बित्दै जान्छ।
सानो बीउ अंकुराउँछ।
अंकुर बिस्तारै बढ्छ।
र केही दिनपछि त्यही बीउबाट निस्किन्छ—
पहेंलो जमरा।
लुम्बिनी विकास कोषसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक विवरणमा पनि घटस्थापनामा कलश स्थापना गरी जौ तथा मकैका बीउ रोप्ने र नौ दिनसम्म देवी तथा कलशको पूजा गर्ने परम्परा उल्लेख छ।
तर...
जमरा किन?
जमरा केवल घाँस वा बिरुवा होइन।
यसलाई जीवन, उर्वरता, समृद्धि र शुभताको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ।
घटस्थापनामा रोपिएको त्यो सानो बीउ—
दशौं दिन ठूलाबडाको हातबाट आशीर्वाद बनेर हाम्रो शिरमा आइपुग्छ।
कति सुन्दर प्रतीक छ है?
बीउ रोपियो—
जीवन पलायो—
जीवन बढ्यो—
र अन्ततः आशीर्वाद बन्यो।
दसैंले हामीलाई यही सिकाउँछ—
सानो राम्रो सुरुवातले पनि ठूलो परिणाम दिन सक्छ।
घटस्थापनापछि सुरु हुन्छ—
नवरात्रि।
नौ रातसम्म देवी शक्तिको आराधना गरिन्छ।
देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा गर्ने परम्परा छ।
शैलपुत्री...
ब्रह्मचारिणी...
चन्द्रघण्टा...
कूष्माण्डा...
स्कन्दमाता...
कात्यायनी...
कालरात्रि...
महागौरी...
सिद्धिदात्री।
यी देवीका स्वरूपहरूले शक्ति, तपस्या, साहस, संरक्षण, ज्ञान र सिद्धिको विभिन्न प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको धार्मिक परम्परा पाइन्छ।
तर नेपालमा देवी आराधनाको रूप ठाउँअनुसार फरक देखिन्छ।
कतै भगवती।
कतै दुर्गा।
कतै काली।
कतै महाकाली।
कतै भवानी।
कतै आफ्नै कुलदेवी।
नाम र विधि फरक भए पनि मूल भावना एउटै—
शक्तिको आराधना।
दसैंको सातौं दिन—
फूलपाती।
‘फूल’ र ‘पाती’ अर्थात् पवित्र फूल तथा वनस्पतिसँग सम्बन्धित दिन।
फूलपातीका सामग्री स्थान र परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन्।
घरघरमा शुभ वनस्पति तथा पूजा सामग्री भित्र्याइन्छ।
यस दिनदेखि दसैंको वातावरण अझ उत्सवमय बन्दै जान्छ।
इतिहासमा गोर्खाबाट काठमाडौंसम्म फूलपाती ल्याउने राज्यपरम्परा पनि विकसित भएको थियो।
आज त्यसको राष्ट्रिय स्वरूपमा काठमाडौंमा विशेष समारोह हुँदै आएको छ।
तर गाउँघरको फूलपाती अझ आत्मीय हुन्छ।
घरको आँगनमा—
“फूलपाती भित्रियो”
भन्नुको अर्थ हुन्छ—
देवीको शुभ शक्ति घरमा भित्रियो।
अब आउँछ दसैंको सबैभन्दा चर्चित र बहस हुने विषय—
महाअष्टमी र बलि प्रथा।
महाअष्टमीका दिन दुर्गा तथा शक्तिका उग्र स्वरूपको विशेष पूजा गरिन्छ।
नेपालका धेरै शक्तिपीठमा परम्परागत रूपमा पशुबलि दिने चलन छ।
तर एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्न आवश्यक छ—
बलि सबै नेपालीको अनिवार्य दसैं संस्कार होइन।
कुनै ठाउँमा बलि दिइन्छ।
कुनै ठाउँमा बलि दिइँदैन।
कहीं पशुबलिको सट्टा नरिवल, कुभिन्डो वा अन्य प्रतीकात्मक वस्तु चढाइन्छ।
लुम्बिनी क्षेत्रसम्बन्धी सांस्कृतिक अभिलेखले पनि दुर्गा पूजामा कतिपय स्थानमा पशुबलिसहित र कतिपयमा पशुबलिबिना पूजा हुने गरेको उल्लेख गर्छ।
अब प्रश्न आउँछ—
बलि किन दिइन्छ?
यसको ऐतिहासिक तथा धार्मिक व्याख्या एउटै छैन।
शक्ति आराधनाको केही परम्परामा पशुबलि देवीलाई अर्पण गर्ने धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ।
तर आध्यात्मिक दृष्टिले ‘बलि’लाई मानिसभित्रको नकारात्मक प्रवृत्तिको त्यागका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ।
अर्थात्—
क्रोधको बलि।
लोभको बलि।
अहंकारको बलि।
ईर्ष्याको बलि।
असत्यको बलि।
र खराब कर्मको बलि।
त्यसैले आजको समयमा हामीले बलिको विषयमा कुरा गर्दा—
परम्पराको सम्मान पनि गर्नुपर्छ र यसको धार्मिक अर्थ तथा बदलिँदो सामाजिक दृष्टिकोणलाई पनि बुझ्नुपर्छ।
दसैंको मूल सन्देश पशुबलि मात्र होइन।
दसैंको मूल सन्देश हो—
अधर्ममाथि धर्मको विजय।
महाअष्टमीपछि आउँछ—
महानवमी।
यो दिन देवीको विशेष पूजा गरिन्छ।
कतिपय परम्परामा हतियार, औजार, सवारी साधन तथा काममा प्रयोग हुने सामग्रीको पूजा गरिन्छ।
यसलाई आयुध पूजासँग जोडिन्छ।
पुरानो समयमा हतियार युद्ध र सुरक्षाको साधन थियो।
किसानका लागि हलो र हँसिया जीवनको साधन थियो।
आज समय फेरिएको छ।
आज कसैको हातमा क्यामेरा छ।
कसैको हातमा कलम।
कसैको हातमा कम्प्युटर।
कसैको हातमा मेसिन।
कसैका लागि गाडी नै रोजगारीको आधार हो।
त्यसैले महानवमीले आज पनि एउटा सुन्दर कुरा सम्झाउँछ—
हामीलाई जीवन चलाउन सहयोग गर्ने श्रम र साधनको सम्मान गरौं।
र अब आउँछ—
दसैंको सबैभन्दा प्रतीक्षित दिन।
विजयादशमी।
टीकाको दिन।
यही दिन घरका ठूलाबडाबाट सानाले टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्छन्।
सामान्य नेपाली परम्परामा टीकामा चामल, दही र रातो अबिर वा सिन्दूर प्रयोग गरिन्छ।
तर यहाँ पनि क्षेत्र र समुदायअनुसार परम्परा फरक हुन्छ।
लुम्बिनी क्षेत्रको सांस्कृतिक विवरणले विजयादशमीमा ज्येष्ठ सदस्यले कनिष्ठलाई टीका र जमरा लगाएर आशीर्वाद दिने परम्परा उल्लेख गरेको छ।
टीका निधारमा लगाइन्छ।
जमरा शिरमा राखिन्छ।
तर यसको अर्थ के?
टीका—आशीर्वाद।
जमरा—समृद्धि र जीवन।
दक्षिणा—स्नेह र शुभेच्छा।
अनि सबैभन्दा ठूलो कुरा—
सम्बन्ध।
वर्षभरि टाढा भएका दाजुभाइ फर्किन्छन्।
छोराछोरी घर आउँछन्।
बुढा आमाबाबुको अनुहारमा खुसी देखिन्छ।
आफन्त भेटिन्छन्।
र एउटा टीकाले वर्षौं पुरानो सम्बन्ध फेरि नजिक बनाइदिन्छ।
दसैं त्यसैले धार्मिक पर्व मात्र होइन—
परिवार जोड्ने पर्व पनि हो।
विजयादशमी सकियो भन्दै दसैं सकिँदैन।
दशौं दिनपछि पनि टीका लगाउने, आफन्त भेट्ने र आशीर्वाद लिने क्रम चलिरहन्छ।
दाजुको घरबाट भाइको घर।
माइतीबाट छोरीको घर।
आमाबाबुबाट छोराछोरी।
आफन्तदेखि साथीभाइसम्म—
दसैंको टीकाले सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन्छ।
यही कारण दसैंमा नेपालका ठूला सहरहरू सुनसानजस्तै देखिन्छन्।
किनकि मानिसहरू—
घर फर्किरहेका हुन्छन्।
दसैंले नेपाली समाजमा एउटा असाधारण यात्रा गराउँछ—
सहरबाट गाउँतर्फ।
विदेशबाट नेपालतर्फ।
टाढाबाट आफ्नै घरतर्फ।
अन्ततः दसैं पुग्छ—
कोजाग्रत पूर्णिमामा।
यो दसैंको अन्तिम दिन हो।
‘को जाग्रत?’—
अर्थात्—
को जागा छ?
लोकविश्वासमा यस रात लक्ष्मी देवीले पृथ्वीमा आएर जाग्राम बस्ने मानिसलाई आशीर्वाद दिने विश्वाससँग यो दिन जोडिन्छ।
त्यसैले कतिपय परिवारमा राति अबेरसम्म जाग्राम बस्ने र लक्ष्मीको पूजा गर्ने चलन पनि पाइन्छ।
यससँगै सुरु भएको दसैंको धार्मिक यात्रा—
घटस्थापनाको बीउबाट
जमरासम्म,
नवरात्रिको आराधनाबाट
विजयादशमीसम्म,
र विजयादशमीबाट
पूर्णिमाको समापनसम्म आइपुग्छ।
दसैंको सुरुवात कहाँबाट हुन्छ?
एउटा सानो बीउबाट।
अनि अन्त्य?
पूर्णिमाको उज्यालोमा।
बीचमा के हुन्छ?
पूजा हुन्छ।
आराधना हुन्छ।
संघर्षको कथा हुन्छ।
विजयको उत्सव हुन्छ।
परिवारको मिलन हुन्छ।
आशीर्वादको आदानप्रदान हुन्छ।
दसैंले हामीलाई केवल देवीको पूजा गर्न सिकाउँदैन।
यसले आफैंभित्र हेर्न पनि सिकाउँछ।
हामीभित्रको—
क्रोधलाई जित्न।
लोभलाई जित्न।
अहंकारलाई जित्न।
ईर्ष्यालाई जित्न।
असत्यलाई जित्न।
किनकि—
सबैभन्दा ठूलो विजय अरूमाथि होइन,
आफूमाथिको विजय हो।
महिषासुर बाहिर मात्र छैन।
कहिलेकाहीँ महिषासुर हाम्रो आफ्नै मनभित्र पनि हुन्छ।
हाम्रो गलत सोचमा।
हाम्रो खराब व्यवहारमा।
हाम्रो अहंकारमा।
त्यसैले हरेक वर्ष दसैं आउँदा हामीले एउटा प्रश्न आफैंलाई सोध्नुपर्छ—
“यो वर्ष मैले आफ्नै कुन कमजोरीमाथि विजय पाएँ?”
यदि यसको उत्तर हामीसँग छ भने—
सायद हामीले दसैंको वास्तविक अर्थ बुझ्न थालेका छौं।
दसैं केवल रातो टीका होइन।
दसैं केवल पहेँलो जमरा होइन।
दसैं केवल मासु, भोज, पिङ र रमाइलो होइन।
दसैं हो—
आस्था।
दसैं हो— संस्कार।
दसैं हो— परिवार।
दसैं हो— सम्बन्ध।
दसैं हो— प्रकृति।
दसैं हो— शक्ति।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—
दसैं हो, सत्यको विजयमाथिको विश्वास।
यस विजयादशमीमा देवी दुर्गा भवानीले सबैको जीवनमा—
शक्ति दिऊन्।
सद्बुद्धि दिऊन्।
स्वास्थ्य दिऊन्।
शान्ति दिऊन्।
समृद्धि दिऊन्।
परिवारमा प्रेम र सद्भाव बढोस्।
देशमा शान्ति र प्रगति होस्।
र हरेक नेपालीको जीवनमा—
सत्यको विजय होस्।
असत्यमाथि धर्मको विजय होस्।
अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय होस्।
जय नवदुर्गा भवानी।
जय दुर्गा माता।
शुभ विजयादशमी।
Comments
Post a Comment