चलचित्रमा गीत-संगीतको महत्त्व

आमा बुवा दिदी र दाजु भाइ आगनिमा हे फुल को माला आइ पुगयो देउसी भाइ आगनी मा आइ पुज्ञो देउसी भाइ आगनिमा हे फुल्को माला आइ पुज्ञो देउसी भाइ  

आहै भन भन भाइ हो .....आहै राम्ररी भन.....आहै यो तिहार मा..... आहै हजुर्को घरमा.... आहै देउसी खेल्दै.... आहै नाच्दै र गाउदै.... आहै आयका छौ है....  

 जब नेपाली आकाशमा शरद ऋतुको चिसो बतास चल्न थाल्छ, खेतबारीमा धान पाकेर पहेँलपुर देखिन्छ, अनि गाउँघरका आँगनहरू दीप र बत्तीले उज्यालिन थाल्छन्, तब नेपाली समाजमा एउटा विशेष उत्सवको आगमन हुन्छ।

त्यो उत्सव हो– तिहार।

तिहार भन्नासाथ हाम्रो मनमा झिलिमिली बत्ती, फूलमाला, भाइटीका, लक्ष्मीपूजा र मिठा परिकारहरूको सम्झना आउँछ।

तर तिहारको एउटा यस्तो परम्परा पनि छ, जसले घरघरलाई जोड्छ, अपरिचित मानिसलाई पनि आत्मीय बनाउँछ र समाजमा सामूहिकताको भावना जगाउँछ।

त्यो हो– देउसी र भैलो।

कसैको घरको आँगनमा पुगेर गीत गाउनु, घरधनीलाई शुभकामना दिनु, परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्नु अनि सबै मिलेर रमाइलो गर्नु।

यो केवल गीत गाउने र दक्षिणा संकलन गर्ने चलन होइन। यसभित्र हाम्रो इतिहास छ, लोकसाहित्य छ, सामाजिक सम्बन्ध छ र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदा छ।

तर आज एउटा प्रश्न उठ्छ।

के हामीले देउसी–भैलोको वास्तविक महत्त्व बुझिरहेका छौँ? के नयाँ पुस्ताले यसको मौलिकता र सांस्कृतिक अर्थलाई त्यत्तिकै आत्मसात् गरिरहेको छ?

आउनुहोस्, आज हामी बुझ्ने प्रयास गरौँ– देउसी–भैलोको परम्परा, यसको सांस्कृतिक महत्त्व, यससँग जोडिएका जनविश्वास र बदलिँदो समयसँगै आएको परिवर्तनको कथा।

देउसी र भैलो नेपाली समाजमा तिहारको समयमा खेलिने लोकप्रिय लोकसांस्कृतिक परम्परा हुन्।

यसमा मानिसहरू समूह बनाएर घरघरमा पुग्छन्। गीत गाउँछन्, नाच्छन्, मादल, झ्याली र अन्य परम्परागत बाजा बजाउँछन् र घरधनीलाई आशीर्वाद तथा शुभकामना दिन्छन्।

सामान्यतया तिहारको लक्ष्मीपूजाको आसपासदेखि भाइटीकासम्म विभिन्न स्थानमा देउसी–भैलो खेल्ने चलन पाइन्छ।

तर यसको दिन, समय, गीत र प्रस्तुतिको शैली ठाउँअनुसार फरक हुन सक्छ।

भैलोमा विशेषगरी महिलाहरू तथा किशोरीहरूको सहभागिता देखिने परम्परा धेरै ठाउँमा पाइन्छ। देउसीमा पुरुषहरूको समूहमा सहभागिता बढी देखिने चलन पनि छ।

यद्यपि आजको समयमा यो विभाजन अनिवार्य छैन। महिला, पुरुष, बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिक सबैले देउसी–भैलोमा समान रूपमा सहभागिता जनाउने गरेका छन्।

देउसी–भैलोको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेको यसको सामूहिकता हो।

यहाँ ठूलो र सानो, धनी र गरिब, गाउँ र सहर भन्ने भेदभन्दा पनि एकअर्कासँग खुसी बाँड्ने भावना महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

एउटा घरमा गीत गाइन्छ, अर्को घरमा शुभकामना दिइन्छ। कसैले दक्षिणा दिन्छन्, कसैले फलफूल, रोटी वा अन्य परिकारले स्वागत गर्छन्।

यसरी घरघरबीच आत्मीयता र सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउने काम देउसी–भैलोले गर्दै आएको छ।

देउसी–भैलोको उत्पत्तिबारे विभिन्न जनविश्वास, किंवदन्ती र स्थानीय कथनहरू प्रचलित छन्।

तर यसको सुरुवात ठ्याक्कै कहिले र कहाँबाट भयो भन्ने विषयमा एउटै सर्वमान्य ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन।

लोकपरम्परामा देउसीलाई राजा बलिसँग जोडेर पनि व्याख्या गर्ने गरिएको पाइन्छ।

हिन्दू पौराणिक कथाअनुसार दानवीर राजा बलि अत्यन्त दानी र शक्तिशाली राजा थिए। उनको दानशीलता र उदारताको चर्चा विभिन्न धार्मिक कथाहरूमा पाइन्छ।

वामन अवतारको कथासँग जोडिएको राजा बलिको प्रसङ्गले पनि तिहारको देउसी परम्परामा स्थान पाएको मानिन्छ।

लोकभाकामा सुनिने 'हामी त्यसै आएका होइनौँ, बलिराजाले पठाएका' भन्ने आशयका पङ्क्तिहरूले यस जनविश्वासलाई स्मरण गराउँछन्।

यद्यपि यो देउसीको उत्पत्तिबारेको एउटा सांस्कृतिक व्याख्या हो, प्रमाणित ऐतिहासिक निष्कर्ष होइन।

त्यस्तै, भैलोका विषयमा पनि विभिन्न ठाउँमा फरक–फरक जनश्रुति सुनिन्छन्।

कुनै स्थानमा भैलोलाई लक्ष्मीपूजासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ भने कतै यसलाई महिलाहरूले समूहमा गीत गाउँदै घरघर पुग्ने पुरानो सामाजिक परम्पराका रूपमा लिइन्छ।

हाम्रो समाजमा धेरै संस्कृति र परम्पराहरू लिखित इतिहासभन्दा पनि मौखिक परम्पराबाट एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएका छन्।

देउसी–भैलो पनि त्यस्तै एउटा लोकपरम्परा हो, जसको वास्तविक शक्ति यसलाई पुस्तौँदेखि जीवित राख्ने समुदाय र जनजीवनमा रहेको छ।

देउसी–भैलोको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पहिचान भनेको यसको गीत र भाका हो।

यी गीतहरू केवल मनोरञ्जनका लागि गाइँदैनन्। यिनमा शुभकामना, आशीर्वाद, सामाजिक व्यङ्ग्य, जीवनका अनुभव र लोकसाहित्यका अनेक रूप समेटिएका हुन्छन्।

परम्परागत देउसीमा समूहका एक सदस्यले भाका उठाउने र अरूले सामूहिक रूपमा जवाफ दिने शैली पाइन्छ।

घरधनीको प्रशंसा गर्दै, घरपरिवारको सुखसमृद्धिको कामना गर्दै गीत गाइन्छ।

उदाहरणका लागि—

'देउसी रे!'

'भैलो रे!'

'आँगन राम्रो, घर राम्रो,
घरका मान्छे झन् राम्रा,
सुख शान्ति सधैँ रहोस्,
लक्ष्मीको बास यहीँ होस्।'

यी केवल उदाहरणका पङ्क्ति हुन्। वास्तविक लोकभाका र गीतहरू स्थानअनुसार फरक हुन सक्छन्।

कुनै देउसी गीतमा गाउँको वर्णन हुन्छ, कुनैमा खेतीपातीको चर्चा हुन्छ, कुनैमा सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य गरिन्छ।

पहिलेका पुस्ताले आफ्नो समाजका कुरा, दुःखसुख र जीवनका अनुभवलाई यिनै गीतमार्फत व्यक्त गर्थे।

त्यसैले देउसी–भैलोलाई नेपाली लोकसाहित्यको एउटा महत्त्वपूर्ण अंशका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

देउसी–भैलोले नेपाली समाजमा केवल मनोरञ्जन मात्र प्रदान गर्दैन। यसले सामाजिक एकता र आपसी सद्भाव कायम राख्न पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।

हाम्रो समाजमा मानिसहरू विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र समुदायमा विभाजित छन्।

तर चाडपर्वका अवसरमा यस्ता भिन्नताहरूलाई बिर्सेर एकै ठाउँमा भेला हुने परम्परा हाम्रो सामाजिक विशेषता हो।

देउसी–भैलोमा पनि यही भावना देखिन्छ।

एउटा समूहमा फरक–फरक परिवारका मानिस हुन्छन्। उनीहरू एउटै गीत गाउँछन्, एउटै तालमा नाच्छन् र एउटै उद्देश्यका साथ घरघर पुग्छन्।

यसले आपसी परिचय बढाउँछ। पुराना सम्बन्धलाई नवीकरण गर्छ र नयाँ सम्बन्ध स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

विशेषगरी गाउँघरमा देउसी–भैलो सामाजिक भेटघाटको एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो।

विदेश वा अन्य ठाउँमा काम गर्न गएका मानिसहरू चाडपर्वमा घर फर्किंदा पुराना साथीहरूसँग भेटघाट गर्ने र देउसी–भैलोमा सहभागी हुने दृश्य अझै पनि देख्न सकिन्छ।

यसरी देउसी–भैलो हाम्रो सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको परम्परा हो।

देउसी–भैलोको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सामूहिक आर्थिक योगदान पनि हो।

पहिले देउसी–भैलोबाट प्राप्त दक्षिणा प्रायः समूहका सदस्यहरूबीच बाँड्ने वा सामूहिक रमाइलोमा खर्च गर्ने गरिन्थ्यो।

तर समयसँगै यसको प्रयोगका उद्देश्य पनि परिवर्तन भएका छन्।

आज धेरै ठाउँमा देउसी–भैलोबाट संकलित रकम सामाजिक काममा लगाउने प्रचलन बढेको छ।

कुनै समूहले विद्यालयको सहयोगका लागि रकम संकलन गर्छ। कुनै समूहले गाउँको बाटो, खानेपानी, मन्दिर वा सामुदायिक भवन निर्माणका लागि रकम जुटाउँछ।

कतिपय युवाहरूले गरिब तथा असहाय परिवारलाई सहयोग गर्ने उद्देश्यले देउसी खेल्ने गरेका छन्।

यसले देउसी–भैलोलाई मनोरञ्जनसँगै सामाजिक सेवाको माध्यम पनि बनाएको छ।

तर यहाँ एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ।

देउसी–भैलोको नाममा जबर्जस्ती रकम माग्नु, घरधनीलाई अप्ठ्यारोमा पार्नु वा चर्को आवाजले अरूलाई दुःख दिनु यसको सुन्दर परम्परासँग मेल खाँदैन।

सहयोग स्वेच्छिक हुनुपर्छ। घरधनीको इच्छा र अवस्थाको सम्मान गर्नुपर्छ।

किनभने देउसी–भैलोको वास्तविक उद्देश्य खुसी बाँड्नु हो, कसैलाई दबाब दिनु होइन।

समय सधैँ एकनास रहँदैन।

हिजोका दिनमा गाउँका मानिसहरू मादल, झ्याली र सामान्य बाजाका भरमा घरघर पुगेर देउसी खेल्थे।

आज प्रविधिको विकाससँगै देउसी–भैलो खेल्ने शैलीमा पनि ठूलो परिवर्तन आएको छ।

माइक, स्पिकर, आधुनिक बाजा, रेकर्डेड संगीत र डिजिटल प्रविधिको प्रयोग हुन थालेको छ।

कतिपय ठाउँमा देउसी–भैलो घरघर पुगेर खेलिन्छ भने कतिपय ठाउँमा स्टेज कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।

सामाजिक सञ्जालमा देउसी–भैलोका भिडियोहरू राख्ने र विभिन्न समूहबीच प्रतिस्पर्धा गर्ने चलन पनि बढेको छ।

यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति प्रस्तुत गर्ने नयाँ माध्यम दिएको छ।

तर परिवर्तनसँगै केही चुनौती पनि देखा परेका छन्।

कतिपय ठाउँमा मौलिक भाकाभन्दा अत्यधिक आधुनिक संगीतले स्थान लिन थालेको छ।

गीतका शब्दहरूमा पनि सांस्कृतिक भावना र शुभकामनाभन्दा प्रदर्शन तथा मनोरञ्जनलाई बढी प्राथमिकता दिन थालिएको देखिन्छ।

राति अबेरसम्म चर्को आवाजमा संगीत बजाउँदा वृद्धवृद्धा, बिरामी तथा साना बालबालिकालाई समस्या हुन सक्छ।

त्यसैले आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्नु गलत होइन। तर त्यसको प्रयोग गर्दा आफ्नो मौलिक संस्कृति, सामाजिक मर्यादा र अरूको अधिकारलाई पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ।

हामीले नयाँपनलाई स्वीकार गर्नुपर्छ, तर आफ्नो पहिचानलाई बिर्सनु हुँदैन।

कुनै पनि संस्कृति पुस्तौँसम्म जीवित रहन त्यसलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न आवश्यक हुन्छ।

आजका बालबालिका भोलिका संस्कृतिका संवाहक हुन्।

यदि उनीहरूले देउसी–भैलोको वास्तविक अर्थ, यसको गीत, भाका र परम्पराबारे बुझ्न पाएनन् भने बिस्तारै मौलिकता हराउँदै जान सक्छ।

त्यसैले घरपरिवारबाटै बालबालिकालाई देउसी–भैलोको महत्त्व बुझाउन आवश्यक छ।

हाम्रा हजुरबा, हजुरआमा र पुराना पुस्ताले गाउने गरेका मौलिक देउसी तथा भैलोका गीतहरू संकलन गर्नुपर्छ।

ती गीतहरूको अडियो र भिडियो अभिलेख राख्नुपर्छ।

स्थानीय विद्यालय, क्लब र सांस्कृतिक संस्थाहरूले पनि मौलिक देउसी–भैलो प्रतियोगिता तथा प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजना गर्न सक्छन्।

स्थानीय भाषा, भाका र पहिचानलाई समेत समेट्नुपर्छ।

किनभने नेपाल बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो।

हाम्रो देउसी–भैलो पनि एउटै शैलीमा सीमित छैन। विभिन्न क्षेत्र र समुदायमा यसका आफ्नै विशेषता र भाका छन्।

यी सबै मौलिक स्वरूपको संरक्षण गर्नु हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी हो।

संस्कृति केवल मनाउने विषय मात्र होइन, यसलाई सही तरिकाले जोगाउने जिम्मेवारी पनि हो।

देउसी–भैलो खेल्दा हामीले केही कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

पहिलो, घरधनीको अनुमति लिएर मात्र देउसी खेलौँ।

दोस्रो, दक्षिणाका लागि कसैलाई पनि बाध्य नपारौँ।

तेस्रो, धार्मिक तथा सांस्कृतिक भावनामा चोट पुग्ने शब्द र व्यवहारबाट टाढा रहौँ।

चौथो, ध्वनि प्रदूषण नगरी निश्चित समय र मर्यादाभित्र रहेर कार्यक्रम गरौँ।

पाँचौँ, संकलित रकम सामाजिक उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिएको हो भने त्यसको हिसाब पारदर्शी राखौँ।

र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, हाम्रो मौलिक गीत, भाषा, भाका र सांस्कृतिक पहिचानलाई सम्मान गरौँ।

हामीले संस्कृतिलाई केवल देखाउनका लागि होइन, यसको मर्म बुझेर मनाउनुपर्छ।

आज हामी आधुनिकताको यात्रामा अगाडि बढिरहेका छौँ।

हाम्रा घरहरू फेरिएका छन्। जीवनशैली फेरिएको छ। प्रविधि फेरिएको छ। मानिसहरूको व्यस्तता पनि बढेको छ।

तर यी सबै परिवर्तनका बीच हाम्रो संस्कृति र पहिचानलाई जोगाइराख्नु उत्तिकै आवश्यक छ।

हिजो हाम्रा अग्रजहरूले आफ्नो समय, श्रम र खुसी बाँडेर देउसी–भैलोको परम्परालाई जीवित राखे।

आज त्यो जिम्मेवारी हाम्रो काँधमा आएको छ।

हामीले आफ्ना सन्तानलाई केवल देउसी खेल्न मात्र सिकाउनु हुँदैन, यसको अर्थ र महत्त्व पनि बुझाउनुपर्छ।

किनभने देउसी–भैलो केवल केही गीतका शब्दहरू होइनन्।

यो हाम्रो सामूहिक स्मृति हो।

यो गाउँघरको आत्मीयता हो।

यो आपसी सहयोग र सद्भावको प्रतीक हो।

यो एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गरेको सांस्कृतिक उपहार हो।

भोलि हाम्रा सन्तानले पनि आफ्नो गाउँको आँगनमा उभिएर मादलको तालमा देउसी गाउँदा आजका हाम्रा अग्रजहरूको सम्झना गर्नेछन्।

त्यसैले देउसी–भैलोको मौलिकतालाई जोगाऔँ।

संस्कृतिको सम्मान गरौँ।

आपसी सद्भाव बढाऔँ।

र हाम्रा मौलिक परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याऔँ।

अन्त्यमा, सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा तिहारको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।

हाम्रो संस्कृति, हाम्रो गौरव।

हाम्रो परम्परा, हाम्रो पहिचान।